Việt Nam bứt phá: Đón đầu cơ hội vàng trong cuộc đua chip toàn cầu

Bộ phận Nghiên cứu Đầu tư Toàn cầu HSBC vừa phát hành báo cáo “ASEAN Perspectives – Ai sở hữu chip, người đó chi phối thương mại” với nội dung về nhờ sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo (AI), những nền kinh tế có tỷ trọng công nghệ cao như Singapore, Malaysia và Việt Nam đang có vị thế thuận lợi hơn trong thương mại.

Không để năng lượng làm lu mờ “câu chuyện chip”

Chuyên gia HSBC nhận định xung đột tại Trung Đông một lần nữa cho thấy mức độ dễ tổn thương của các nền kinh tế châu Á trước biến động năng lượng. Dù thương mại trực tiếp với khu vực này không lớn, dầu mỏ và khí đốt lại là đầu vào thiết yếu mà phần lớn các quốc gia ASEAN phải nhập khẩu.

Bài học từ cuộc xung đột Nga-Ukraine năm 2022 vẫn còn nguyên giá trị. Khi đó, giá năng lượng tăng vọt đã đẩy lạm phát tại nhiều nước trong khu vực lên cao, buộc các ngân hàng trung ương phải thắt chặt chính sách tiền tệ. Những nền kinh tế phụ thuộc nhập khẩu năng lượng như Thái Lan hay Philippines chịu tác động rõ rệt nhất.

Trong bối cảnh hiện nay, HSBC dự báo giá dầu Brent có thể duy trì quanh mức 80 USD/thùng vào năm 2026. Nếu kịch bản giá năng lượng cao kéo dài, chi phí sản xuất trong khu vực đặc biệt là các ngành sử dụng nhiều năng lượng như điện tử sẽ chịu áp lực đáng kể.

Tuy nhiên, chuyên gia HSBC chỉ ra nếu chỉ nhìn vào rủi ro năng lượng, ASEAN có thể bỏ lỡ bức tranh lớn hơn. Khu vực này đang ngày càng giữ vai trò quan trọng trong chuỗi cung ứng công nghệ toàn cầu, đặc biệt trong bối cảnh làn sóng trí tuệ nhân tạo (AI) bùng nổ.

Chu kỳ điện tử hiện tại được xem là động lực chính thúc đẩy thương mại châu Á. Xuất khẩu điện tử chiếm khoảng một phần ba tổng kim ngạch xuất khẩu của khu vực, và tăng trưởng ngành bán dẫn đang tiến gần mức đỉnh của các chu kỳ trước đây. Đáng chú ý, động lực lần này không chỉ đến từ nhu cầu truyền thống mà còn từ AI – yếu tố đang làm thay đổi cấu trúc nhu cầu công nghệ toàn cầu.

Năm 2025, các nền kinh tế ASEAN ghi nhận mức tăng trưởng xuất khẩu điện tử từ 15% đến 47%, cao hơn nhiều so với mức trung bình dài hạn. Điều này cho thấy khu vực đang hưởng lợi rõ nét từ chu kỳ phục hồi công nghệ.

Việt Nam là điểm sáng trong chuỗi cung ứng điện tử

Trong bức tranh chung đó, Việt Nam nổi lên là một trong những quốc gia hưởng lợi rõ rệt nhất. Cùng với Malaysia và Singapore, Việt Nam ghi nhận tăng trưởng GDP năm 2025 vượt xa mức trung bình một thập kỷ, trong đó chu kỳ công nghệ đóng vai trò quan trọng.

Khác với Singapore tập trung vào chip nhớ và bán dẫn tiên tiến hay Malaysia với thế mạnh về chip logic, Việt Nam lựa chọn một hướng đi khác là phát triển mạnh trong lĩnh vực điện tử tiêu dùng và lắp ráp sản phẩm hoàn chỉnh.

Nhờ làn sóng đa dạng hóa chuỗi cung ứng của các tập đoàn công nghệ toàn cầu, đặc biệt là Samsung, Việt Nam đã nhanh chóng mở rộng thị phần trong các sản phẩm như điện thoại thông minh, máy tính và thiết bị điện tử. Trong vòng 15 năm, thị phần điện tử tiêu dùng của Việt Nam trên thị trường toàn cầu đã tăng từ gần như bằng không lên khoảng 8%-15%.

Đây là bước tiến đáng kể, giúp Việt Nam trở thành một mắt xích quan trọng trong chuỗi giá trị công nghệ khu vực. Xuất khẩu điện tử hiện chiếm tỷ trọng lớn trong tổng kim ngạch xuất khẩu và đóng góp đáng kể vào tăng trưởng kinh tế.

Không dừng lại ở lắp ráp, Việt Nam đang từng bước hướng tới các khâu có giá trị gia tăng cao hơn, bao gồm sản xuất linh kiện và tham gia sâu hơn vào ngành bán dẫn.

Một số tập đoàn lớn như Intel đã đầu tư hàng tỷ USD vào Việt Nam, đặt nền móng cho ngành công nghiệp chip. Tuy nhiên, so với Singapore hay Malaysia, mức độ tham gia của Việt Nam vào các phân khúc cốt lõi như chip logic hay chip nhớ vẫn còn hạn chế.

Thực tế cho thấy, thị phần chip xử lý toàn cầu của Việt Nam chưa có sự bứt phá tương xứng, thậm chí có dấu hiệu suy giảm. Điều này phản ánh những thách thức về công nghệ, nguồn nhân lực và hệ sinh thái công nghiệp hỗ trợ.

Dù vậy, xu hướng dịch chuyển chuỗi cung ứng toàn cầu vẫn đang tạo cơ hội cho Việt Nam. Trong bối cảnh căng thẳng thương mại Mỹ – Trung, nhiều doanh nghiệp công nghệ tiếp tục tìm kiếm các điểm đến thay thế, và Việt Nam là một trong những lựa chọn hàng đầu.

Không thể chủ quan trong cuộc đua công nghệ

Sự bùng nổ của AI đang làm thay đổi cấu trúc nhu cầu đối với các sản phẩm công nghệ, đặc biệt là bán dẫn. Các dòng chip phục vụ trung tâm dữ liệu, xử lý AI và lưu trữ dữ liệu đang có nhu cầu tăng mạnh.

Điều này không chỉ mang lại lợi ích cho các quốc gia sản xuất chip, mà còn lan tỏa sang các lĩnh vực liên quan như lắp ráp thiết bị, cơ khí chính xác và logistics – những lĩnh vực mà Việt Nam đang tham gia ngày càng sâu.

Ngoài ra, sự phát triển của các trung tâm dữ liệu trong khu vực cũng mở ra cơ hội mới. Dù Singapore vẫn là trung tâm chính, các quốc gia như Malaysia, Thái Lan và Việt Nam đang dần thu hút đầu tư vào lĩnh vực này.

Dù triển vọng tích cực, chuyên gia HSBC cũng nhận định các nền kinh tế như Việt Nam cũng đối mặt với không ít rủi ro.

Thứ nhất là rủi ro từ giá năng lượng. Nếu chi phí năng lượng tiếp tục tăng cao, chi phí sản xuất của ngành điện tử sẽ bị đội lên, ảnh hưởng đến sức cạnh tranh và nhu cầu toàn cầu.

Thứ hai là rủi ro từ chính sách thương mại. Khả năng áp thuế đối với ngành bán dẫn được ví như “thanh gươm Damocles” có thể tác động mạnh đến các nền kinh tế phụ thuộc vào xuất khẩu điện tử. Với Việt Nam, nơi xuất khẩu công nghệ chiếm tỷ trọng lớn trong GDP và có thị trường Mỹ là điểm đến quan trọng, rủi ro này đặc biệt đáng lưu ý.

Thứ ba là nguy cơ “mắc kẹt” ở phân khúc giá trị thấp. Nếu không nâng cấp được năng lực công nghệ, Việt Nam có thể tiếp tục phụ thuộc vào lắp ráp, trong khi phần giá trị lớn nhất của chuỗi cung ứng vẫn nằm ở các khâu thiết kế và sản xuất chip.

Tỷ trọng ngày càng tăng của ASEAN trong xuất khẩu điện tử toàn cầu cho thấy khu vực này đang ở vị thế thuận lợi để hưởng lợi từ chu kỳ công nghệ mới. Trong đó, Việt Nam là một trong những điểm sáng nhờ khả năng thu hút đầu tư và hội nhập sâu vào chuỗi cung ứng.

Tuy nhiên, lợi thế hiện tại không đảm bảo cho tương lai. Trong một thế giới mà “ai sở hữu chip, người đó chi phối thương mại,” việc nâng cao năng lực nội tại, phát triển công nghiệp hỗ trợ và tham gia sâu hơn vào các khâu có giá trị gia tăng cao sẽ là yếu tố quyết định.

Trong ngắn hạn, Việt Nam cần chuẩn bị để ứng phó với biến động năng lượng và rủi ro thương mại. Về dài hạn, bài toán không chỉ là thu hút đầu tư, mà còn là tận dụng cơ hội để chuyển mình trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Nếu làm được điều đó, Việt Nam không chỉ là công xưởng lắp ráp, mà có thể trở thành một mắt xích quan trọng hơn trong hệ sinh thái công nghệ khu vực – nơi mà con chip ngày càng trở thành “quyền lực mới” của thương mại toàn cầu./.